Στρατής Μυριβήλης

«Η Ζωή εν Τάφω…» – ΗΧΩλόγιο

Το έχω στο ράφι της βιβλιοθήκης μου που φυλάω τα αγαπημένα. Είναι, αγαπημένοι μου, το βιβλίο του Στρατή Μυριβήλη «Η ζωή εν τάφω». Το πρώτο μυθιστόρημα που έγραψε ο λογοτέχνης, και ένα από τα πιο δημοφιλή και εμβληματικά μυθιστορήματα της ελληνικής λογοτεχνίας του 20ού αιώνα.

Άρχισε να σχεδιάζεται μέσα στα χαρακώματα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, στην προκάλυψη του Μοναστηριού της ΠΓΔΜ. Είναι ένα έργο συγκλονιστικό που αφήνει στη σκέψη και στη ψυχή του κάθε αναγνώστη βαθιά τα ίχνη του. Ανάμεσα στα ίχνη αυτά συμπεριλαμβάνεται και η αφήγηση που ξετυλίγουν τα «Χειρόγραφα που βρέθηκαν μες στο γελιό του λοχία Αντώνη Κωστούλα».

Ο ήρωας Αντώνης Κωστούλας μιλάει για τη φιλοξενία του στο ταπεινό σπίτι κάποιου «μακεδονίτικου χωριού», όπου κατέφυγε πληγωμένος και ανάρρωσε. Αν η μνήμη των μισών έστω αναγνωστών, και σας βεβαιώνω πως τη «Ζωή εν τάφω» την έχουν διαβάσει εκατοντάδες χιλιάδες, είχε συγκρατήσει κάτι από τις συγκεκριμένες σελίδες του βιβλίου, ίσως δεν θα ήταν τόσο εύκολο σε όλους αυτούς που καπηλεύονται τον πατριωτισμό –ιεράρχες, κομματάρχες, τέως στρατάρχες κ.ο.κ.– να διακινούν και να επιβάλλουν μαζικά τα ανιστόρητα κλισέ τους για τους «γυφτοσκοπιανούς» που, όπως απεφάνθη μέσα από το τουίτερ του και τρανό στέλεχος της ΟΝΝΕΔ, «όταν εμείς κάναμε εγκαίνια στην Ακρόπολη, αυτοί είχαν ουρά και πηδούσαν από δέντρο σε δέντρο».

Το μόνο που δεν πρόσθεσε στο τουίτερ του το τρανό στέλεχος της ΟΝΝΕΔ είναι ότι τα «εγκαίνια της Ακρόπολης» ξεκίνησαν με τον Βασίλη Καρρά να τραγουδάει το «Μακεδονία ξακουστή». Αρκέστηκε, όμως, το τρανό στέλεχος της ΟΝΝΕΔ να διαβεβαιώσει πως «οι κρεμάλες στο Σύνταγμα για τους εθνοπροδότες είναι έτοιμες και περιμένουν».

Σας μιλώ ειλικρινά, αγαπημένοι μου, πως αν ήταν εφικτός ο απαγχονισμός φαντασμάτων, δεν θα τη γλίτωνε ο Στρατής Μυριβήλης. Αλλά πάλι, μπορούμε πάντα να ανάψουμε φωτιές και να κάψουμε τη «Ζωή εν τάφω». Άλλωστε τούτο είναι μία πολύ συνηθισμένη πρακτική. Έχει ξαναγίνει. Επί Μεταξά.

Επανέρχομαι στη «Ζωή εν τάφω»: Βρισκόμαστε λοιπόν στα χρόνια του Α΄ Παγκοσμίου πολέμου. Εύλογα, πανευρωπαϊκό τον ονομάζει ο Μυριβήλης, ο οποίος είναι μάχιμος στα χαρακώματα του μακεδονικού μετώπου από τον Μάιο του 1917 έως τον Απρίλιο του 1918. Το «μακεδονίτικο χωριό», όπου έμεινε για να αναρρώσει ο λοχίας Κωστούλας, είναι η Βελούσινα. Βρίσκεται στην ΠΓΔΜ, πολύ κοντά στα σύνορά της με την Ελλάδα. Το χωριό χρωστάει το όνομά του στην Βέλικα Ελεούσα, τον ναό της Θεοτόκου Μεγάλης Ελεούσας, που χτίστηκε τον 4ο-5ο αιώνα, επί Θεοδοσίου του Β΄.

Θα σας παραθέσω εδώ τις κρίσιμες παραγράφους του αντιμιλιταριστικού πεζογραφήματος όπως τις διαβάζω στην πρώτη έκδοση, που κυκλοφόρησε στη Μυτιλήνη το 1924. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν τη συγγραφή και τις πρώτες εκδόσεις της «Ζωής εν τάφω», διαγράφηκαν κάποιες επίμαχες παράγραφοι που επέτρεψαν στους μάστορες της εθνικόφρονης ψευδολογίας να υποστηρίζουν ότι ουδέποτε έγραψε τέτοια πράγματα ο Μυριβήλης.

Τα έγραψε όμως (σ. 95) «Από προχτές βρίσκουμαι κάτου από στέγη. Ανάμεσα πια σ’ αθρώπους που δε ζούνε ξυλιασμένοι κάτου απ’ την ψυχρή πνοή της στρατιωτικής πειθαρχίας. Ο γιατρός δήλωσε πως για να μου περάσει το πόδι πρέπει πρώτα απ’ όλα να σηκωθώ απ’ το χώμα κι απ’ την υγρασία τ’ αντίσκηνου. Και επειδής δε δέχτηκα με κανέναν τρόπο να πάω στο Νοσοκομείο, ο λοχαγός μου φρόντισε και μ’ έβαλε εδώ, σ’ ένα σπίτι του κοντινού χωριού. […] Οι χωριάτες με δέχτηκαν ανοιχτόκαρδα κι απλά. Και σαν απόμεινα ολομόναχος μαζί τους, άρχεψαν να μου μιλάνε σχεδόν όλοι μαζί, με τη γλώσσα τους που δεν την καταλάβαινα. […] Μα καταλάβαινα πολύ ξάστερα πως ήτανε ένας κόσμος απλός και δουλευτής. Ένας κόσμος ίσιος. Και τα λόγια τους ήτανε όλα λόγια αγαθά, άδολα σαν το ψωμί τους και μοσκοβολισμένα από συμπάθεια και συμπόνεση.»

[…] «Η μάννα τους δουλεύει στον αργαλειό. Τα μεγάλα της τ’ άσπρα πόδια ανεβοκατεβαίνουν γυμνά πάνου στις πατήτρες, και συχνά μαλώνει γελώντας τις μικρές μου φιλενάδες, που κάνουν ολάκερη συνδιάσκεψη, σοβαρή και φωνακλάδικη, συζητώντας γύρου στο εθνόσημο του κασκέτου μου. Είναι Γκρρτς ή Σρρπ. Ρωμέικο για Σέρβικο. Κι η μάνα τους φαίνεται τους λέει πως είμαι ένας «Γκρρτς», ένας «ντόμπρο Γκρρτς», ένας «ντόμπρο κριστιάν» και… να προσέχουν το πονεμένο πόδι μου. […] Η βαθιά ανάγκη που με σπρώχνει να επικοινωνήσω πιο καλά με την πρωτόγονη ψυχήν αυτονών των ανθρώπων, μ’ έκανε να πολεμώ πεισμωμένα να μπω μες στο νόημα του γλωσσικού τους ιδιώματος. Είναι ένα σλαβικό παρακλάδι με πολλά τούρκικα και ρωμέικα στοιχεία. […] Αυτοί εδώ οι χωριάτες, που τη γλώσσα τους την καταλαβαίνουν περίφημα κι οι Βουργάροι κι οι Σέρβοι, αντιπαθούνε τους πρώτους γιατί τους πήρανε τα παιδιά τους στο στρατό. Μισούν τους δεύτερους που τους κακομεταχειρίζουνται για Βουργάρους. Και κοιτάνε με αρκετά συμπαθητική περιέργεια εμάς τους περαστικούς Ρωμιούς επειδή είμαστε οι γνήσιοι πνευματικοί υπήκοοι του Πατρίκ, δηλαδή του «Ορθόδοξου Πατριάρχη της Πόλης». Γιατί η ιδέα του απλώνεται ακόμα, τυλιγμένη μέσα σε μια θαμπή μυστικοπάθεια πολύ παράξενη, πάνου σ’αυτό τον απλοϊκό χριστιανικό κόσμο. Έπειτα οι τάφοι των παλιών τους προεστών έχουνε πάνω στις πέτρες σκαλισμένα ελληνικά γράμματα. Τα ίδια γράμματα που ‘ναι γραμμένα πάνου στα σκεβρωμένα κονίσματά τους, και στα παλιά εκκλησιαστικά βιβλία των εκκλησιών τους. Ωστόσο, δε θέλουν να ‘ναι μήτε «Μπουλγκάρ», μήτε «Σρρπ», μήτε «Γκρρτς». Μοναχά «Μακεντόν ορτοντόξ»».

Καμία επιστήμη ή τέχνη, αγαπημένοι μου, δεν είναι άμοιρη ιδεολογίας. Η φιλολογία, η γλωσσολογία, η αρχαιολογία και η ιστοριογραφία, και η λογοτεχνία βέβαια, έχουν συρθεί άπειρες φορές και σε πάμπολλες χώρες, ανάμεσά σε αυτές και η Ελλάδα και η FYROM, με σκοπό να υπηρετήσουν τα «δίκαια» που κάθε λαός διδάσκεται να τα θεωρεί αυτονόητα και αναμφισβήτητα, για να μην πω εκ θεού εκπορευόμενα, γι αυτό και οι εθνικισμοί, οι αλυτρωτισμοί, οι πόλεμοι.

Η «Ζωή εν τάφω», έργο ενός συγγραφέα που δεν ήταν αριστερός, γκρεμίζει εξαρχής τον σημερινό δογματισμό μας, αφού μας πληροφορεί για κάποιους γείτονές μας που μιλούν το δικό τους «ιδίωμα», μας συμπαθούν, και «μολαταύτα» δεν θέλουν να είναι Έλληνες, ούτε Σέρβοι ή Βούλγαροι. Θαρρώ, αγαπημένοι μου, πως από αυτό το «μολαταύτα»θα ‘πρεπε να ξεκινάει η συζήτηση…

Με αγάπη εύα

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνση σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *